موسسه ماه مهر

۲۱ آذر ۱۳۹۶

نمایشگاه نقاشی‌های میرزا ابوالحسن‌خان غفاری کاشانی "صنیع الملک" در کاخ گلستان

files_magazinContents_280254sniolmolkgolestan2013[328187c87c893f3486b07854ba6dd128].jpg
کاخ گلستان به مناسبت هفته پژوهش، میزبان نمایشگاه نقاشی رنگ و روغن و آب رنگ آثار است. این نمایشگاه از 25 آذر در سالن موزه مردم‌شناسی در کاخ گلستان افتتاح شده و تا نهم دی ماه برپا است. این آثار که شامل 16 اثر از آثار صنیع الملک است از گنجینه کاخ گلستان به نمایش عمومی درآمده اکثرا از تک چهره‌های او انتخاب شده‌اند.

بی‌جهت نیست که صنیع‌الملک را استاد مسلم شبیه‌سازی و چهره‌پردازی می‌دانند. اما مهارت و ظرافت‌هایی که او به ویژه در پرداخت پرتره‌هایش نشان داده تنها محدود به انطباق و شباهت‌های فیزیکی آن‌ها با سوژه‌هایش نیست. به این معنا که تسلط او در چهره‌نگاری متمرکز بر ویژگی‌های روانی و عاطفی افراد است و صرف شباهت ظاهری مورد نظر او نیست.

نخستین اثری که از ابوالحسن‌خان پس از بازگشت از ایتالیا به ایران با امضای "نقاش‌باشی" در دست است، تصویر آبرنگ شاهزاده‌‌ای است که او را با دوستان و اطرافیانش نشان می‌دهد. این تصویر در سال 1267 هـ . ق. در چمن سلطانیه به دستور ناصرالدین شاه نقاشی شده و امضای "هو الله، ابوالحسن نقاش‌باشی غفاری کاشانی"دارد. این تابلو که اینک در حوض‌خانه کاخ گلستان به دیوار آویخته شده است، آثار شکفتگی و  قدرت پرتره‌سازی و شبیه‌سازی ابوالحسن‌خان و نمایش حالات و روحیات سوژه نمایان است و راهی را که نقاش از آن پس در پیش گرفت، مشخص می‌کند.

شخصیت‌پردازی در نقاشی‌های صنیع‌الملک چشم‌اندازهایی از سرشت و ماهیت وجودی و نشانه‌هایی از رفتارشناسی کاراکترها بروز پیدا می‌کند که نمایانگر طبقه اجتماعی و موقعیت کاراکترها است. به این ترتیب او به شکلی از بیانگری در ارائه شخصیت‌ها دست پیدا می‌کند که لااقل در آن مقطع زمانی کم سابقه است. تک چهره‌های صنیع الملک دربردارنده و بازتاب‌دهنده روحیات و خصوصیات فردی سوژه‌های او است. سرشت و روحیه اشخاص در سیمای آن‌ها به خوبی مشهود است.اینجا است که بیان‌گری نقاش نگاه به ساحت‌های درونی و رنگارنگ آدم‌ها را تجسم می‌بخشد و مجالی برای موشکافی و تامل در درونیات‌شان را برای بیننده فراهم می‌کند.

صنیع‌الملک بر زمینه پرتره‌سازی که در قاجاریه قوام یافته بود و هنر رسمی آن دوران می‌خواست که ادامه شمایل‌سازی باشد با دریافت هنرمندانه خود بدعتی گذاشت که تا امروز هم کم سابقه و بسیار جسورانه است. درباری که صنیع الملک را به زعم خود به ثبت و ضبط رجال و مقاماتش گمارده بود هرگز قوه درک این را نداشت که صنیع الملک با چه ظرافتی در حقیقت دست به کار نمایش کژی‌ها و ناهنجاری‌های گردانندگان دربار و سیاست‌مداران بوده است. برای مثال بیننده‌ای که هیچگونه شناختی از علی اکبر قوام‌الملک شیرازی ندارد با دیدن پرتره‌ای که صنیع الملک از او ساخته به بدطینتی و حیله‌گری و سفاکی او واقف خواهد شد. یکی دیگر از این تک چهره‌ها میرزا آقاسی است که پیکر سالخورده خود را در زیر قبای ترمه و جبه گشادش پنهان کرده و به یک دست عصای وزارتی و در دست دیگر تسبیح دارد. حرکت عضلات و چین و خم صورت، ریش سفید و چشمان تنگ و ریز فرسودگی و رنجوری او را به خوبی نمایان می‌کند. طرز نگاه و لب‌های بیجان و بینی درازش بی‌اعتنایی و خودپرستی او را مجسم می‌کنند. . به راستی آیا می‌توان تاریخ را به شیوه‌ای موثرتر و گویاتر از این برای آیندگان به جا گذاشت.

طبع شوخ و هزل آمیز صنیع الملک بیش از هرجا در چهره‌پردازی‌های گروهی او نمایان می‌شود. تعدد آدم‌ها و تفاوت سیمای ظاهری و باطنی آن‌ها به هنرمند امکان می‌دهد که بیش از پیش سرشت و روحیه اشخاص را در پرتره‌های آنان جلوه‌گر کند و چاشنی طنز و هزل را به مدد چندگانگی چهره‌ها قوی‌تر و تند و تیزتر کند. این جا است که نگاه به درون، ساحت‌های گسترده‌تر و رنگارنگ‌تری را در بر می‌گیرد و تفاوت رفتار و حالت‌ها بیشتر به چشم می آید.

منبع: هنرآنلاین